Projekat: Atlas medonosnog bilja Crne Gore i katastar pčelinjaka

Šta o Atlasu medonosnih biljaka i katastru pčelinjaka Crne Gore misle njegovi autori:

Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede i Drugi Projekat institucionalnog razvoja i jačanja poljoprivrede u Crnoj Gori (MIDAS 2) će u periodu 2020-2022 finansirati projekat „Izrada atlasa medonosnih biljaka sa katastarom pčelinjaka Crne Gore“. U realizaciji ovog projekta učestvuju: Univerzitet u Beogradu Šumarski fakultet, Univerzitet u Novom Sadu Prirodno-matematički fakultet, MapSoft d.o.o. iz Beograda i Project Advisory Group d.o.o. iz Podgorice zajedno sa kolegama sa Biotehničkog fakulteta u Podgorici, Pirodnjačkog muzeja Crne Gore, i kolegama iz Hidrometeorološkog zavoda Crne Gore. Realizacija ovog projekta biće sprovedena u saradnji sa Savezom pčelarskih organizacija Crne Gore koji će biti velika podrška za rad na terenu.

Izrada atlasa medonosnih biljaka ima za cilj da pruži podršku u stvaranju uslova za održivi ekonomski razvoj pčelarstva. Održivo upravljanje u pčelarstvu i najoptimalnije korišćenje pčelinje u Crnoj Gori. Atlas medonosnih biljaka Crne Gore će sadržati spisak medonosnih vrsta (najmanje 500 vrsta) sa botaničkim opisom i autentičnim fotografijama ovih vrsta. U okviru atlasa i definisane liste vrsta biće dodatno predstavljeni vreme cvetanja, pretpostavljeno bogatstvo nektara i polena i karakteristike polena svake vrste. Pored štampane verzije atlasa biće izrađena i elektronska baza podataka – katastar medonosnih vrsta. U okviru ove baze biće definisana prostorna distribucija za najmanje 30 dominantnih medonosnih bilјaka sa opisom staništa u kojima se najčešće pojavlјuju na mapi Crne Gore. Ova baza će uključiti osnovne fenološke podatke medonsonih vrsta (početak i kraj cvetanja).  Jedan od zadataka ovog projekta je da pripremi katastar pčelinjaka na teritoriji Crne Gore.

Zanimljivosti:

Reč „Atlas“(grč. Ἄτλας [Átlas], lat. Atlas) ili Atlant, je u grčkoj mitologiji bio Prometejev brat, a sin Titana Japeta i Okeanide Klimene.

Prvi svetski atlas je objavljen 1570. godine i zvao se „Theatrum orbis terrarum“ (Pozorište sveta). Izradio ga je Flamanski kartograf Abraham Ortelius na latinskom jeziku i sadrži 70 karata na 53 stranice.

U odnosu na obimnosti sadržaja i teme koje obrađuje, atlasi mogu biti opšti i tematski. Atlas meodnosnih biljaka Crne Gore pripada kategoriji tematskih  atlasa iz oblasti botanike.

                                  Značaj Atlasa medonosnih biljaka

Malobrojni su primeri, u kojima određena privredna grana u usponu, dobije priliku da objedini relevantne podatke i naučno ih obradi. Publikacija Atlas medonosnih biljaka će obuhvatati ovakav tim naučne obrade: sakupljanje postojećih podataka i sakupljanje podataka na terenu, na području cele teritorije Crne Gore, a zatim i zajedničku analizu svih podataka. Cilj je uraditi procenu vrednosti do sada dostupnih podataka i revidiranje istih u svetlu savremene botaničke nauke. Danas više nego ikad, poznavanje flore Crne Gore je na zavidnom nivou, iako je i dalje prostor za istraživanje otvoren. Atlas medonosnih biljaka biće usmeren upravo na bogatstvo crnogorske flore, i njene jedinstvenosti u pogledu prisustva endemičnih vrsta.

Mreža staništa Crne Gore predstavljena je kao raznobojan mozaik, koji na malom prostoru ima istu raznolikost kao i neko veće područje. Susticanje mediterana i kontinentalne klime na malom prostoru stvorio je uslove da biljke cvetaju skoro tokom cele godine. Kratak period zimovanja, od polovine novembra do polovine januara, nije period zimovanja za sve biljke. U primorju biljke koje cvetaju u jesen, po literaturi, cvetaju do sredine decembra. Dok biljke koje cvetaju u rano proleće, u mediteranskom delu Crne Gore cvetaju već od sredine januara meseca.

Medonosne biljke skreću pažnju čoveka već hiljadama godina, i najraniji pisani izvori se osvrću delimično i na njihov značaj i značaj proizvodnje meda. U savremenom svetu, med – njegova upotreba u ishrani ali i kao suplementa za jačanje imuniteta je ponovo na ceni. Trend da se upotreba sintetičkih lekova smanji, a da se prirodni proizvodi istaknu po svom značaju nesumnjivo je omogućila da proizvodnja meda dostigne novi nivo.

Najveći broj medonosnih biljaka cveta u period od maja do avgusta meseca. Povoljni i raznoliki klimatski uslovi u Crnoj Gori obezbedili su uslove da period cvetanja traje skoro cele godine, sa kratkim period zimovanja, tokom decembra i januara, posebno u primorskom regionu.

Iako je nomadsko pčelarstvo u Crnoj Gori za sad manje zastupljeno, upravo ova razlika u periodu cvetanja biljaka otvara mogućnost pčelarima da sele pčelinjake. Koliko su uslovi u planinskom regionu nepovoljno tokom zimskog period, toliko i mediteranski, primorski deo nije povoljan za opstanak pčela tokom vrelih letnjih dana. Sezonska dinamika koja se time ostvaruje predstavlja mogućnost za dalji razvoj pčelarstva. Kako bi se i dostigle ove mogućnosti, terenska istraživanja će delom biti usmerena na sagledavanje raznolikosti primorskog i planinskog dela, kao i na otkrivanje perspektiva koje se time ostvaruju.

dr Milica Rat,

Karakteristike flore i vegetacije Crne Gore

Tokom izrade atlasa i katastra medonosnih vrsta Crne Gore posebna pažnja biće posvećena lekovitim i endemo-reliktnim medonosnim vrstama, kao i distribuciji medonosnih vrsta u zaštićenim prirodnim dobrima. Ovi podaci će predstavljati osnovu u procesu strateškog planiranja i zaštite autentičnosti geografskog porekla crnogorskog meda.

Različiti tipovi staništa, sa površinama rasprostranjenim u tri biogeografska regiona, uticali su na veliko bogatstvo biljnih vrsta Crne Gore, areale medonosnih vrsta treba zasebno proučiti i prikazati. Mediteranski i submediteranski biogeografski regioni zauzimaju priobalna i obalna područja, dok kontinentalni, planinska i alpski biogeografski region zauzimaju centralni i severni (kontinentalni) deo zemlje. Ova zonska diferencijacija utiče na razvoj određenih tipova staništa, pojavu različitih tipova vegetacije, kao i na izraženu diferencijaciju fenologije vrsta.

U Crnoj Gori, kao jednom od floristički najraznovrsnijih balkanskih i evropski područja, zabeleženo je skoro 4000 vaskularnih biljnih vrsta. Broj endema je takođe visok – evidentirane su čak 392 balkanske (regionalne) endemske vrste, što čini preko 7% crnogorske flore. Osim njih, i lokalne endemske vrste imaju veliki značaj – u Crnoj Gori ih ima 46, i predstavljaju najčešće tercijarne relikte. Neke od njih su istovremeno važne i kao medonosne biljke, i predstavljaju dobru osnovu za crnogorsku proizvodnju meda i pozicioniranje na međunarodnom tržištu, ali podaci o njima za sada nisu dostupni.

Šumska staništa

Šumska prostranstva od posebnog prirodnog značaja su najčešće pod zaštitom države u obliku rezervata, parkova prirode i nacionalnih parkova. Crna Gora je vrlo bogata šumom,i sadašnja šumovitost iznosi preko 59,5 % (Nacionalna inventura šuma, 2011). Crna Gora, iako zemlja sa relativno malom površinom, po svojim stanišnim karateristikama je vrlo heterogena i omogućuje prisustvo velikog broja flornih elemenata kako u šumskim tako i u livadskim zajednicama. Najočuvanije šumske zajednice i staništa su u nacionalnim parkovima (5).

U NP Skadarsko jezero i NP Lovćen preovlađuju zajednice koje pripadaju istoimenom kompleksu kserotermofilnih sladunovo-cerovih i drugih tipova šuma Ovdje spadaju zajednica sladuna i cera (Quercetum confertae cerris), zajednica cera (Quercetum cerris mediterraneo-montanum), zajednica bjelograbića (Carpinetum orientalis), šume crnog graba i crnog jasena (O. carpinifolia i Fraxinus ornus), gde se nastavljai zajednica hrastova i graba Querco- Carpinetum montenegrinum u NP Biogradska gora.

Šumske zajednice grabića sa maklenom i hrastom meduncem( Aceri carpinetum orientalis), šumska zajednica crnog graba i jesenje šašike (Seslerio-Ostryetum carpinifoliae),potom, šuma kitnjaka i crnog graba (Ostryo-Quercetum petraeae), šumska zajednica crnog graba i bukve (Ostryo-Fagetum moesiacae) u NP Durmitor. U okviru kompleksa kseromezofilnih tipova šuma dominiraju i ponekad orografski uslovljene zajednice kitnjaka i cera Quercetum petreae-cerris, šuma hrasta kitnjaka (Quercetum petraeae montanum), mezijska šuma cera (Quercetum cerris moesiacum), kao i zajednica kitnjaka i običnog graba (Querco Carpinetum) u NP Durmitor.

U NP Biogradska gora pojas bukve (čiste ili u mješavini sa plemenitim lišćarima) je daleko širi po visini a čine ga: zajednica montane bukve Fagetum moesiacae montanum, zajednica montane bukvei češljike Seslerio-Fagetum moesiacae, kao reliktne zajednice, zajednica bukve i planinskog javora (Fageto-Aceretum visianii), zajednica bukve i kosice (Asyneumo-Fagetum moesiacae), zajednica bukve i maljenice koja povezuje bukove sa jelovim šumama (Elimo-Fagetum moesiacae) šume subalpske bukve . Na njih se nadovezuju Fagetum moesiacae subalipinum (od 1650 do 1900 mnv), ana njih zajednica jele i bukve (Abieto-Fagetum moesiaceae). Širina bukovog pojasa je oko 1000m i otuda i ovolika diferentnost u odnosu na stanište.

Pojas šume smrče, jele i bukve Piceo- Abieto-Fagetum (od 1500 do 1900 mnv) je nešto širi. Na najvišim položajima je za očekivati postojanost zajednica jele i smrče Abietetum subalpinum, koje se penju do 2000 mnv. Na Durmitoru zajednicom brdske bukve (Fagetum montanum), se završava kanjonska zona Parka (kompleksa mezofilnih bukovih tipova šuma). Na platou masiva Durmitor rasprostiru se: šume smrče, jele i bukve (Piceo- Abieto-Fagetum) deo kompleksa bukovo-četinarskih tipova šuma, kaoi mješovite zajednice šume jele i smrče (Piceto-Abietum), zajednica sa jele i smrče sa bijelim borom (Pineto-Piceto-Abietum), subalpski tip smrčeve šume (Picetum-Fagetum subalpinum mughi) kao deo frigorofilnih četinarskih tipova šuma.  

U NPProkletijeosnov šumskog fonda čine visoko planinske zajednice: Šuma bukve i jele (Abieti – Fagetum moesiacae), šume smrče, jele i bukve (Piceo- Abieto-Fagetum), montane šume smrče (Piceetum excelsae montanum), kao isubalpijska šuma smrče (Piceetum excelsae subalpinum). U kompleksu termofilnih borovih šuma (Orno-Ericion) na seriji zemljišta na bazičnim stijenama definisana je zajednica šuma crnog bora (Pinetum nigrae) na Durmitoru. U prostoru NP Prokletije i Lovćen izvjesno je prisustvo zajednice munike kao endemične vrste, a na terenu NP Prokletije i molike.  Zajednica bora krivulja Pinetum mughi. pojavljuje se na visinama između 1500 do 1800 mnv (izvor: http://www.nparkovi.me/)

Već brojnost navedenih zajednica sama po sebi ukazuje na bogatstvo šumskog pojasa medonosnim vrstama, a pri tom broj edifikatora i vrsta drveća, žbunja i zeljastih biljaka u njima multiplicira ovo bogatstvo. Bogatstvu naročito doprinosi fragmentiranost i smenjivost sa šumom livadskih i pašnjačkih površina posebno po gornjim položajima planinskih vrhova. Svakako da je unutar tog spektra znatno prisustvo vrsta značajnih za pčelarstvo od pitomog kestena na Skadarskom jezeru do crnog bora u kanjonu Tari. Nema šumske niti livadske zajednice da u njenom flornom bogatstvu nisu prisutne medonosne vrste, a cilj je ovog Atlasa da to bogatstvo na prihvatljiv način približi korisnicima i ne samo pčelarima.

U sugestiji indirektnih koristi od pčelarstva navodi se oprašivanje poljoprivrednih biljaka, ali ne samo njih. Jednako ako ne i izraženiji je značaj oprašivanja za opstanak „divljih“ vrsta kako drvenastih tako i zeljastih u odnosu na opšti koncept zaštite biodiverziteta i prirode u cjelini. Prethodno je utoliko značajnije u odnosu na aspekt klimatskih promjena i njihov uticaj na promjene i opstanak vrsta.

Prisustvo insekata(pčela) kao oprašivača je prvi uslov opstanka entomofilnih bilјaka pri prirodnom obnavlјanju pojedinih vrsta čime je značaj pčela vrlo visoko rangiran sve do konstatacija koje se pripisuju izrazu Ajnštajna,Tesle i dr.

Prof. dr. Milan Medarević

Poznavanje distribucije i ekologije medonosnih vrsta za planiranje pčelinje paše i zasnivanje medonosnih zasada

Za uspešnost dobrog pčelarenja potrebno je i dobro poznavanje medonosnih biljaka i to: drvenastih, žbunastih i zeljastih. Medonosne biljke spadaju u posebnu kategoriju biljaka i predstavljaju veliki značaj za pčelarsku proizvodnju, ishranu i aktivnost pčela i proizvodnju meda. Sa medonosnih biljaka pčele prikupljaju, neophodne proizvode za svoju ishranu i ishranu čoveka. Zato dobro poznavanje medonosnih biljaka, nadmorske visine do koje se prostiru i vreme njihovog cvetanja ima veliki značaj za proizvodnju meda i drugih pčelinjih proizvoda.

Mnoge medonosne biljke daju pčelama i nektar i cvetni prah. Neke biljke izlučuju samo polenov prah ili samo nektar. Među biljkama koje pčelama daju cvetni prah su: leska, dren, breza, maslačak, vrbe i dr. Ove vrste cvetaju krajem zime i početkom proleća.

Osim nektara i cvetnog praha, koji imaju veliki značaj za pčele postoje i neki drugi proizvodi koje pčele sakupljaju kao što su pčelinja smola i medna rosa (mana).

Iskusan pčelar, mora dobro poznavati medonosne vrste, kako bi znao gde da zasnuje pčelinjak bilo da je u pitanju stacionirana paša ili preseljavanje pčela na staništa sa dobrom medonosnom pašom. Dobru medonosnu pašu pored osnovnih vrsta kao što su bagrem, lipa, suncokret, evodija, uljana repica, grade i druge medonosne vrste koje su u okruženju i daju dobru i sigurnu pašu u određenom vremenskom periodu kada glavne vrste precvetaju.

Ukoliko na datom lokalitetu gde se nalaze košnice nama dovoljno medonosnog bilja, pčelari mogu poboljšati pčelinje paše setvom medonosnih biljaka kao što su: bela i crvena detelina, facelija a od lekovitih biljaka se mogu gajiti nana, žalfija, origano itd. Treba saditi sve vrste voćaka koje uspevaju na datom području.

Kada je u pitanju stacionirana paša (pčele na jednom mestu imaju obezbeđenu i produženu pašu od ranog proleća do jeseni), a nema dovoljno medonosnih vrsta onda je neophodno zasaditi medonosne vrste u 3 nivoa (drvenaste, žbunaste i zeljaste). Broj sadnica kao i broj vrsta koje će se zasaditi zavisi od broja pčelinjih zajednica i staništa (edafski, orografski, klimatski faktori itd.). Zbog kontinuirane pčelinje paše i korišćenja medonosnih površina, koje su osnovane sadnjom i setvom, pored ostalog poželjno je znati i sledeće:

  1. Izbor medonosnih vrsta je jako bitan i zbog kontinuiranog i ravnomernog cvetanja vrsta (dobro poznavanje vremena i dijapazona cvetanja);
  2. Kod sadnje drvenastih i žbunastih vrsta bitno je dobro poznavanje visine koju dostižu kao i širinu njihove krošnje a sve u cilju da se dobro odredi njihovo rastojanje prilikom sadnje.
  3. Treba znati da li su u pitanju listopadne ili zimzelene vrste kao i da li su te biljke vrste svetlosti (heliofilne), polusenke ili senke (sciofilne);
  4. Ako su u pitanju planinski predeli bitno je poznavanje nadmorske visine i ekspozicije, kako ne bi pogrešili izbor vrsta za osnivanje medonosnih zasada;
  5. Neophodno je pre osnivanja medonosnih zasada uraditi fizičko-hemijske osobine zemljišta, kako bi pčelari lako mogli da se opredele za neku od medonosnih vrsta.

                                                                                                                                                                                                                        Prof. dr Dragica Vilotić

Katastar medonosnih biljaka i katastar pčelinjaka

Značaj posedovanja preciznih informacija o prirodnim resursima možda se najbolje ogleda u parafrazi da njima uspešno možete upravljati samo ukoliko znate da postoje i ukoliko su dobro organizovani. U jednoj reči, ova parafraza može se opisati rečju KATASTAR, dok u praksi ona znači izradu savremenog geoinformatičkog projekta koji realizuju specijalizovane kompanije – krajnji korisnik o tome ne treba da vodi računa, već samo da precizno objasni svoje potrebe i kompanijama stavi na raspolaganje sve dostupne podatke. Kroz veliki broj upravo ovakvih projekata, MapSoft d.o.o. je u praksi pokazao da prikupljanje prostornih i atributskih podataka o resursima, njihovo smeštanje na jedno mesto (centralna baza podataka), lak pristup autorizovanim licima i prikaz putem običnog web pretraživača, krajnjim korisnicima omogućava lakšu komunikaciju između samih korisnika sistema, analizu i donošenje pravovremenih i ispravnih odluka o upravljanju resursima, kreiranje planova za dalje delovanje, veću transparentnost, vidljivost, kao i promociju krajnjih proizvoda. Takođe, sistem se projektuje i realizuje tako da krajnji korisnik ima mogućnost pregleda sadržaja i njegove analize bez obzira na platformu koju koristi – to može biti web, desktop ili mobilna aplikacija, dok se sami podaci i njihove vrednosti mogu videti na mapi ili u tekstualnom izveštaju. Jedna od velikih prednosti implementiranih sistema (katastara, registara) je i obuka krajnjih korisnika za upotrebu i ažuriranje kako bi sistem i nakon završenog proizvodnog procesa nastavio da živi. Uspeh ovih projekata u mnogome zavisi od toga u kojoj meri će ga korisnici koristiti, a stručnjaci MapSofta su tu da im u tome pomognu.

Nikola Kovačević, MapSoft

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *